Tăng cường năng lực tự chủ của nền công nghiệp

Ngày 23/10, Viện Nghiên cứu Cơ khí (Bộ Công Thương) tổ chức Hội thảo Xây dựng chiến lược phát triển ngành cơ khí Việt Nam đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2045.

Phát biểu tại hội thảo, ông Trần Việt Hòa, Cục trưởng Cục Công nghiệp (Bộ Công Thương) cho biết, phát triển ngành cơ khí là một trong những nhiệm vụ quan trọng để nâng cao năng lực tự chủ của nền công nghiệp và đáp ứng nhu cầu máy móc, thiết bị cho nền kinh tế.

Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, việc xây dựng Chiến lược phát triển ngành cơ khí Việt Nam đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2045 có ý nghĩa thiết thực đối với định hướng đầu tư, phát triển công nghệ và huy động nguồn lực.

Ông Trần Việt Hòa, Cục trưởng Cục Công nghiệp (Bộ Công Thương) phát biểu tại hội thảo.

Nêu rõ sự cần thiết xây dựng chiến lược, ông Trần Việt Hòa nêu rõ, trước hết, cần có định hướng phát triển phù hợp với yêu cầu của giai đoạn mới. Chiến lược được phê duyệt tại Quyết định số 319/QĐ-TTg ngày 15/3/2018 đã xác định mục tiêu phát triển ngành đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2035.

Đến nay, giai đoạn thực hiện đến năm 2025 đã kết thúc; yêu cầu về công nghiệp hóa, hiện đại hóa, tự chủ công nghệ và chuyển đổi phương thức sản xuất đặt ra những nhiệm vụ mới. Việc xây dựng Chiến lược đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2045 cần kế thừa kết quả đã đạt được, đồng thời điều chỉnh trọng tâm và phương thức tổ chức thực hiện.

Thứ hai, cần giải quyết những hạn chế mang tính nền tảng của ngành. Doanh nghiệp cơ khí Việt Nam đã tích lũy được năng lực trong một số lĩnh vực, song khả năng thiết kế, chế tạo sản phẩm phức tạp, tích hợp hệ thống và đảm nhận vai trò tổng thầu còn hạn chế. Nhiều doanh nghiệp gặp khó khăn về vốn, công nghệ, nhân lực và tiếp cận đơn hàng dài hạn. Những vấn đề này có tính liên ngành, đòi hỏi một định hướng thống nhất để kết nối chính sách phát triển thị trường với đầu tư, nghiên cứu, đào tạo và nâng cao năng lực doanh nghiệp.

Thứ ba, cần tận dụng nhu cầu của các chương trình, dự án lớn để phát triển năng lực sản xuất trong nước. Các lĩnh vực đường sắt, năng lượng, khai thác và chế biến khoáng sản, đóng tàu, công nghiệp chế biến, chế tạo đang đặt ra nhu cầu về thiết bị và dịch vụ kỹ thuật. Đây là cơ hội để doanh nghiệp cơ khí tích lũy công nghệ, kinh nghiệm quản lý và tổ chức sản xuất. Nếu thiếu sự chuẩn bị từ sớm về sản phẩm, nhân lực và tiêu chuẩn, doanh nghiệp trong nước sẽ khó tham gia các khâu có giá trị gia tăng cao.

Thứ tư, cần nâng cao hiệu quả tổ chức thực hiện chính sách phát triển ngành. Bài học của giai đoạn trước cho thấy mục tiêu chiến lược phải được cụ thể hóa bằng nhiệm vụ, nguồn lực và trách nhiệm thực hiện. "Chiến lược mới cần lựa chọn rõ lĩnh vực ưu tiên, xác định lộ trình phát triển năng lực và cơ chế phối hợp giữa các chủ thể. Qua đó, tạo cơ sở để doanh nghiệp xây dựng kế hoạch đầu tư dài hạn, các bộ, ngành, địa phương phối hợp triển khai và cơ quan quản lý theo dõi, đánh giá kết quả" - ông Trần Việt Hòa nói.

Thúc đẩy ngành cơ khí phát triển thực chất

Thực hiện chỉ đạo của Phó Thủ tướng Chính phủ tại Văn bản số 1097/VPCP-CN ngày 4/2/2026 của Văn phòng Chính phủ, Bộ Công Thương đã tổ chức nghiên cứu, xây dựng hồ sơ Chiến lược. Cục Công nghiệp phối hợp với Viện Nghiên cứu Cơ khí và các cơ quan liên quan triển khai nhiệm vụ, rà soát nội dung và hoàn thiện hồ sơ để báo cáo lãnh đạo Bộ xem xét, thực hiện các bước trình Thủ tướng Chính phủ.

Hội thảo Xây dựng chiến lược phát triển ngành cơ khí Việt Nam đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2045

Theo ông Trần Việt Hòa, quá trình xây dựng được thực hiện trên cơ sở đánh giá kết quả triển khai Chiến lược giai đoạn trước, khảo sát năng lực doanh nghiệp, phân tích nhu cầu thị trường và tham khảo kinh nghiệm quốc tế. Các nội dung nghiên cứu tập trung làm rõ khả năng tham gia của doanh nghiệp Việt Nam trong từng nhóm sản phẩm, những công nghệ cần tiếp nhận, phát triển và các điều kiện để nâng cao năng lực thiết kế, chế tạo, tích hợp hệ thống.

Cùng với hoạt động nghiên cứu, Bộ Công Thương đã phối hợp tổ chức các cuộc họp, hội thảo, tọa đàm chuyên đề và lấy ý kiến các bộ, ngành, địa phương, hiệp hội, doanh nghiệp, cơ sở nghiên cứu, đào tạo và chuyên gia. Theo tổng hợp trong hồ sơ dự thảo, đã có hơn 170 ý kiến tại 42 văn bản góp ý. Các ý kiến tập trung vào quan điểm, mục tiêu, lĩnh vực ưu tiên, cơ chế tạo thị trường, phát triển công nghệ, nguồn lực và tổ chức thực hiện.

Trong quá trình rà soát, Cục Công nghiệp đã đề nghị làm rõ sự cần thiết, cơ sở xây dựng và tính khả thi của các giải pháp. Trọng tâm hoàn thiện là phân kỳ mục tiêu theo các mốc 2030, 2035 và 2045; lựa chọn lĩnh vực có khả năng tạo chuyển biến; gắn nhiệm vụ với cơ quan chủ trì, nguồn lực và kết quả đầu ra. Những đề xuất chính sách cần được rà soát về thẩm quyền, căn cứ pháp lý và sự phù hợp với cam kết quốc tế.

Trên cơ sở kết quả nghiên cứu và ý kiến góp ý, việc tiếp thu, giải trình, hoàn thiện hồ sơ cần tiếp tục bảo đảm thống nhất, chặt chẽ trước khi trình cấp có thẩm quyền xem xét, phê duyệt. Đồng thời, cần chuẩn bị các nội dung triển khai ngay trong quá trình xây dựng Chiến lược, nhất là danh mục nhiệm vụ ưu tiên, yêu cầu phối hợp và phương án huy động nguồn lực, để có thể tổ chức thực hiện kịp thời sau khi được phê duyệt.

Cục trưởng Cục Công nghiệp thông tin thêm, về định hướng phát triển, dự thảo Chiến lược đặt trọng tâm vào nâng cao năng lực làm chủ thiết kế, công nghệ chế tạo, tích hợp hệ thống và cung cấp dịch vụ kỹ thuật trong toàn bộ vòng đời sản phẩm. Doanh nghiệp giữ vai trò trung tâm; thị trường là cơ sở lựa chọn sản phẩm và công nghệ; nhà nước hoàn thiện thể chế, hỗ trợ phát triển các điều kiện nền tảng.

Trên cơ sở đó, Cục Công nghiệp đề xuất tập trung một số nội dung triển khai sau khi Chiến lược được phê duyệt. Một là, cụ thể hóa Chiến lược thành chương trình hành động theo từng giai đoạn. Giai đoạn đến năm 2030 tập trung hoàn thiện cơ sở dữ liệu, tiêu chí đánh giá, tháo gỡ những vướng mắc về thể chế và triển khai một số dự án mẫu để nâng cao năng lực doanh nghiệp.

Giai đoạn 2031-2035 mở rộng các mô hình có hiệu quả, phát triển doanh nghiệp dẫn dắt và mạng lưới nhà cung ứng. Tầm nhìn đến năm 2045 là xây dựng ngành cơ khí hiện đại, có khả năng làm chủ những khâu quan trọng, cung cấp thiết bị đồng bộ và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị quốc tế.

Hai là, tập trung nguồn lực vào các lĩnh vực và năng lực ưu tiên. Việc lựa chọn cần dựa trên nhu cầu thị trường, năng lực trong nước và khả năng tạo liên kết sản xuất. Chú trọng cơ khí phục vụ đường sắt, năng lượng, khai thác và chế biến khoáng sản, đóng tàu, công nghiệp chế biến, nông nghiệp; đồng thời phát triển cơ khí chính xác, máy công cụ, robot và tự động hóa. "Với từng lĩnh vực, cần xác định sản phẩm, hạng mục doanh nghiệp có thể tham gia, yêu cầu công nghệ và lộ trình nâng cấp; gắn phát triển cơ khí dân dụng với các năng lực lưỡng dụng phù hợp" - ông Trần Việt Hòa nhấn mạnh.

Ba là, gắn phát triển thị trường với nâng cao năng lực doanh nghiệp. Phối hợp với các bộ quản lý ngành, chủ đầu tư và doanh nghiệp sử dụng thiết bị để cung cấp sớm thông tin về nhu cầu, tiêu chuẩn và tiến độ dự án. Tạo điều kiện cho doanh nghiệp cơ khí tham gia liên danh, hợp tác công nghệ và phát triển nhà cung ứng.

Các cơ chế đặt hàng, mua sắm và hỗ trợ cần thực hiện theo pháp luật, bảo đảm chất lượng, an toàn, hiệu quả và cạnh tranh. Khuyến khích doanh nghiệp có năng lực đảm nhận thiết kế, tích hợp hệ thống, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa chuyên môn hóa các công đoạn, sản phẩm có lợi thế.

Bốn là, phát triển đồng bộ công nghệ, nhân lực và hạ tầng kỹ thuật. Ưu tiên nhiệm vụ nghiên cứu có doanh nghiệp tiếp nhận, sản phẩm đầu ra và phương án thương mại hóa. Đẩy mạnh hợp tác với đối tác có công nghệ, gắn chuyển giao với đào tạo, thực hành và khả năng cải tiến. Nâng cao năng lực thiết kế, mô phỏng, quản lý sản xuất, kiểm soát chất lượng và truy xuất nguồn gốc. Phát huy các trung tâm kỹ thuật, phòng thử nghiệm hiện có; đầu tư bổ sung theo nhu cầu thực tế. Đào tạo kỹ sư và công nhân kỹ thuật cần gắn với các dự án, dây chuyền và nhóm sản phẩm ưu tiên.

Năm là, bảo đảm nguồn lực và cơ chế phối hợp thực hiện. Huy động vốn doanh nghiệp, tín dụng, ngân sách nhà nước và các nguồn hợp pháp khác; lồng ghép với các chương trình khoa học, công nghệ, công nghiệp hỗ trợ và phát triển nhân lực. Ngân sách tập trung cho nhiệm vụ có tính nền tảng, hạ tầng dùng chung và nâng cao năng lực. Từng nhiệm vụ, dự án phải được xác định rõ phạm vi, dự toán, nguồn vốn và thẩm quyền phê duyệt. Phân công trách nhiệm cụ thể giữa các bộ, địa phương, hiệp hội và doanh nghiệp, gắn với tiến độ và kết quả cần đạt.

Sáu là, tăng cường theo dõi, đánh giá và điều chỉnh kịp thời. Chuẩn hóa phạm vi, phương pháp tính và nguồn dữ liệu của các chỉ tiêu về nội địa hóa, làm chủ thiết kế, chế tạo và giá trị gia tăng. Đánh giá kết quả thông qua sản phẩm đáp ứng tiêu chuẩn, năng lực công nghệ, hợp đồng cung ứng và hiệu quả sản xuất. "Trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ được giao, Cục Công nghiệp tiếp tục tham mưu Bộ Công Thương hoàn thiện hồ sơ, chuẩn bị chương trình triển khai, phối hợp theo dõi và tổng hợp tình hình thực hiện; kịp thời báo cáo các vấn đề vượt thẩm quyền" - ông Hòa cho hay.

Ông Trần Việt Hòa, Cục trưởng Cục Công nghiệp cho rằng, xây dựng và triển khai Chiến lược phát triển ngành cơ khí Việt Nam đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2045 là nhiệm vụ có ý nghĩa lâu dài đối với năng lực tự chủ công nghiệp của đất nước. Kết quả cần hướng tới là sự trưởng thành của doanh nghiệp cơ khí Việt Nam về thiết kế, chế tạo, công nghệ và khả năng tham gia các dự án lớn. Với định hướng rõ, nguồn lực phù hợp và sự phối hợp chặt chẽ, Chiến lược sẽ tạo cơ sở thúc đẩy ngành cơ khí phát triển thực chất, đáp ứng tốt hơn yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa.

Theo Quỳnh Nga - BCT