Dự án đường sắt cao tốc nối Bangkok với Nong Khai, mắt xích quan trọng trong hành lang giao thông xuyên Á kết nối Thái Lan với Lào và xa hơn là Trung Quốc, từ lâu được xem là một trong những công trình hạ tầng tham vọng nhất Đông Nam Á.

Tuyến đường dài khoảng 609 km, thiết kế tốc độ tối đa 250 km/h, được kỳ vọng sẽ mở ra trục vận tải chiến lược từ trung tâm Thái Lan lên biên giới Lào, kết nối tiếp với tuyến Lào - Trung Quốc để hình thành hành lang thương mại từ Côn Minh xuống bán đảo Đông Dương. Thế nhưng, sau gần 1 thập kỷ, dự án này vẫn dang dở.

Theo các mốc từng được công bố, giai đoạn đầu nối Bangkok với Nakhon Ratchasima ban đầu được kỳ vọng có thể đưa vào khai thác trong nửa sau thập niên 2020. Tuy nhiên, đến đầu năm 2025, chính phủ Thái Lan cho biết toàn tuyến chỉ được dự kiến vận hành vào năm 2030.

Dự án đã chậm tiến độ ít nhất 4-5 năm ở giai đoạn đầu và gần 1 thập kỷ nếu xét trên toàn bộ hành lang Bangkok - Nong Khai. Tỷ lệ thi công thực tế cũng cho thấy độ ì ạch kéo dài. Đầu năm 2025, đoạn Bangkok - Nakhon Ratchasima mới hoàn thành hơn 1/3 khối lượng công việc dân dụng, phản ánh khoảng cách rất lớn giữa tham vọng chính trị và năng lực triển khai ngoài thực địa.

Nguyên nhân của sự chậm trễ không nằm ở một điểm nghẽn đơn lẻ mà là nhiều vấn đề chồng chéo. Từ thay đổi thiết kế, chậm phê duyệt hợp đồng, vướng mắc trong giải phóng mặt bằng cho đến các thủ tục hành chính kéo dài, mỗi khâu đều có thể khiến một gói thầu bị trễ thêm nhiều tháng.

Đại dịch Covid-19 càng khiến tiến độ bị kéo lùi. Thêm vào đó, việc điều chỉnh một số hạng mục kỹ thuật để đáp ứng tiêu chuẩn vận hành và an toàn đã làm quá trình thi công phức tạp hơn, đội thêm thời gian và tiền bạc.

Do đó, chi phí đã trở thành tâm điểm tranh cãi. Giai đoạn một Bangkok - Nakhon Ratchasima hiện có tổng mức đầu tư khoảng 179 tỷ baht, trong khi giai đoạn hai từ Nakhon Ratchasima lên Nong Khai đã được phê duyệt ở mức khoảng 341 tỷ baht. Như vậy, tổng vốn của hai giai đoạn hiện đã lên tới khoảng 520 tỷ baht. Nếu đối chiếu với các ước tính ban đầu khoảng 400 tỷ baht cho hành lang đường sắt Thái - Trung, chi phí hiện nay cao hơn chừng 120 tỷ baht, tương đương khoảng 30%.

Khác với Lào, quốc gia chấp nhận dựa nhiều vào vốn vay Trung Quốc để nhanh chóng triển khai tuyến đường sắt xuyên quốc gia, Thái Lan chọn cách đi thận trọng hơn. Bangkok quyết định tự tài trợ phần lớn dự án, nhằm tránh rủi ro nợ công quá lớn và giữ quyền kiểm soát cao hơn đối với hạ tầng chiến lược.

Song, quá trình đàm phán với phía Trung Quốc kéo dài, nhiều bất đồng về tài chính, thiết kế và quyền lợi phải mất nhiều năm mới tháo gỡ được. Hệ quả là trong khi tuyến Lào - Trung Quốc đã vận hành từ cuối năm 2021, dự án trên đất Thái Lan vẫn thi công dở dang.

Trong giai đoạn đầu, Thái Lan từng xúc tiến hợp tác với Nhật Bản cho tuyến Bangkok - Chiang Mai, trong khi tuyến hướng đông bắc lên Nong Khai lại đi theo quỹ đạo đàm phán với Trung Quốc. Cách tiếp cận này phản ánh sự thận trọng của Thái Lan khi vừa muốn tranh thủ công nghệ và vốn ngoại, vừa tránh lệ thuộc quá sâu vào một nước.

Nhưng chính việc phải cân bằng nhiều lợi ích, nhiều mô hình và nhiều đối tác cũng góp phần khiến quá trình ra quyết định kéo dài, làm dự án Bangkok - Nong Khai nhiều lần trượt nhịp so với kỳ vọng ban đầu.

Ngoài ra, vấn đề an toàn lao động đã đẩy dự án vào một đợt tranh cãi dữ dội khác. Đầu năm 2026, một cẩu thi công thuộc dự án bị đổ xuống một đoàn tàu khách ở tỉnh Nakhon Ratchasima, khiến hơn 30 người thiệt mạng và hàng chục người bị thương.

Trước đó, vào tháng 8/2024, một vụ sập hầm trên tuyến này cũng làm ba công nhân tử vong. 2 vụ tai nạn nghiêm trọng liên tiếp trong chưa đầy 2 năm khiến dư luận Thái Lan đặt ra những câu hỏi gay gắt.

Dự án này còn vướng tranh cãi về di sản văn hóa, đặc biệt ở Ayutthaya, cố đô của Thái Lan và là di sản thế giới được UNESCO công nhận. Kế hoạch xây ga gần khu vực này từng khiến giới bảo tồn lo ngại công trình hiện đại quy mô lớn sẽ làm tổn hại cảnh quan và giá trị lịch sử vốn rất nhạy cảm của Ayutthaya.

Sức ép từ giới chuyên gia buộc cơ quan chức năng phải điều chỉnh thiết kế để giảm tác động lên khu di sản, cho thấy cái khó của Thái Lan trong việc dung hòa giữa hiện đại hóa hạ tầng và bảo tồn lịch sử.

Theo MKT