Giữ vị trí hàng đầu thế giới về sản xuất và xuất khẩu cà phê Robusta, Việt Nam có lợi thế lớn về vùng nguyên liệu, kinh nghiệm canh tác và văn hóa thưởng thức. Tuy nhiên, để nâng cao giá trị xuất khẩu, ngành cà phê cần chuyển mạnh từ tăng sản lượng sang nâng cao chất lượng, đẩy mạnh chế biến sâu, xây dựng thương hiệu và tổ chức lại chuỗi giá trị theo hướng minh bạch, bền vững.

Ngành cà phê cần chuyển trọng tâm từ sản lượng sang chất lượng

Việt Nam hiện là quốc gia sản xuất và xuất khẩu cà phê Robusta hàng đầu thế giới, đóng góp gần 40% sản lượng Robusta toàn cầu. Tuy nhiên, lợi thế về sản lượng chưa tương xứng với giá trị thu về khi phần lớn kim ngạch xuất khẩu vẫn phụ thuộc vào cà phê nhân, còn thương hiệu cà phê Việt Nam chưa được nhận diện rộng rãi trên thị trường quốc tế.

Theo ông Trần Minh Thắng, Trưởng phòng Chính sách xúc tiến thương mại, Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công Thương), điểm nghẽn của Robusta Việt Nam không nằm ở năng lực sản xuất mà ở cách thị trường nhận diện giá trị. Dù được sử dụng trong nhiều sản phẩm espresso, cà phê hòa tan và đồ uống tiện lợi, nguồn gốc Việt Nam vẫn ít được nhắc đến trên bao bì thành phẩm.

Ông Trần Mạnh Hào, Thành viên Hội đồng quản trị Công ty Golden Coffee, cho rằng ngành cà phê cần chuyển từ tư duy chạy theo sản lượng và xuất khẩu thô sang chú trọng chất lượng, chế biến sâu và giá trị gia tăng.

Muốn tạo dựng lợi thế cạnh tranh, chất lượng phải được bảo đảm ngay từ vùng nguyên liệu. Theo ông Nguyễn Thanh Lộc, đại diện Bình Đông Farm, tỉnh Lâm Đồng, cần chuẩn hóa quy trình từ chọn giống, chăm sóc, thu hái quả chín đến sơ chế sau thu hoạch. Chất lượng đồng đều không chỉ nâng giá trị hạt cà phê mà còn tạo động lực để nông dân tái đầu tư sản xuất.

Ông Thái Như Hiệp, Phó Chủ tịch Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam (VICOFA), nhấn mạnh yêu cầu minh bạch nguồn gốc, gắn hoạt động thu mua với thông tin về vùng trồng, quy trình canh tác và người sản xuất. Sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, hiệp hội, doanh nghiệp, nông dân và nhà nhập khẩu sẽ giúp xây dựng hệ thống tiêu chuẩn chung, bảo đảm chất lượng ổn định qua các mùa vụ.

Cùng với đó, ông Nguyễn Huy Vũ, đồng sáng lập Halan Coffee, đề xuất xây dựng hệ thống dữ liệu chất lượng Robusta Việt Nam với các tiêu chí rõ ràng, có thể kiểm chứng. Kết hợp truy xuất nguồn gốc, số hóa dữ liệu vùng trồng và quản lý chất lượng xuyên suốt chuỗi cung ứng, ngành cà phê sẽ có cơ sở thuyết phục người mua quốc tế đánh giá sản phẩm theo chất lượng và đặc tính riêng, thay vì chủ yếu dựa vào giá nguyên liệu.

Xây dựng thương hiệu nhiều cấp, tạo giá trị từ xuất xứ

Bên cạnh chất lượng, thương hiệu là yếu tố quyết định khả năng nâng tầm cà phê Việt Nam. Ông Trần Mạnh Hào đề xuất xây dựng thương hiệu chung cho Robusta Việt Nam, đi kèm bộ tiêu chuẩn nghiêm ngặt và cơ chế kiểm soát việc sử dụng thương hiệu. Uy tín xuất xứ chỉ có thể được duy trì khi những cam kết về chất lượng được bảo đảm trên thực tế.

Ở góc độ quản trị, ông Nguyễn Thành Tài, Ủy viên Ban Chấp hành VICOFA, nhà sáng lập FiRo Academy, đề xuất mô hình thương hiệu ba cấp: quốc gia, vùng trồng và doanh nghiệp. Trong đó, thương hiệu quốc gia khẳng định uy tín xuất xứ; thương hiệu vùng trồng làm rõ đặc tính địa lý và điều kiện canh tác; thương hiệu doanh nghiệp chịu trách nhiệm phát triển sản phẩm, phân phối và bảo đảm chất lượng.

Theo ông Tài, chiến lược nâng tầm Robusta cần dựa trên chất lượng có bằng chứng, quản lý chặt chẽ chỉ dẫn xuất xứ, kết nối với hệ thống phân phối của các nhà rang xay quốc tế và bảo đảm người trồng được hưởng lợi tương xứng từ giá trị gia tăng. Đây là điều kiện quan trọng để phát triển chuỗi giá trị bền vững, thay vì chỉ tập trung lợi ích ở khâu chế biến và phân phối.

Việc nâng cấp chuỗi giá trị cũng đòi hỏi đầu tư công nghệ và phát triển năng lực doanh nghiệp trong nước. Ông Binu Jacob, Tổng Giám đốc Nestlé Việt Nam, Đồng Chủ tịch Hội đồng Doanh nghiệp vì sự Phát triển bền vững Việt Nam (VBCSD), đề xuất tăng cường chuyển giao công nghệ, nâng cao năng lực chuỗi cung ứng từ chế biến, bao bì đến logistics nhằm giữ lại nhiều giá trị kinh tế hơn tại Việt Nam.

Trong khi đó, ông Nguyễn Đức Hưng, Giám đốc Công ty Cổ phần Sản xuất Thương mại Xuất nhập khẩu cà phê Napoli, cho rằng nhu cầu đối với cà phê đặc sản, cà phê chất lượng cao và sản phẩm hòa tan tiện lợi đang mở ra cơ hội mới. Tuy nhiên, chế biến sâu không chỉ là sản xuất thêm cà phê rang xay hay hòa tan, mà còn đòi hỏi doanh nghiệp làm chủ công nghệ, phát triển sản phẩm phù hợp từng phân khúc và mở rộng hệ thống phân phối để tiếp cận trực tiếp người tiêu dùng.

Ông Trần Minh Thắng cũng đề xuất xây dựng bộ chỉ số chất lượng phù hợp với các hệ thống đánh giá quốc tế, đồng thời đẩy mạnh xúc tiến thương mại thông qua hệ thống Thương vụ Việt Nam ở nước ngoài và các hội chợ chuyên ngành.

Từ chuẩn hóa vùng trồng, minh bạch nguồn gốc đến phát triển thương hiệu và chế biến sâu, các giải pháp đều hướng tới mục tiêu chuyển lợi thế sản lượng thành lợi thế cạnh tranh về chất lượng và giá trị. Khi chất lượng được kiểm chứng, xuất xứ được bảo đảm và thương hiệu được đầu tư dài hạn, cà phê Việt Nam mới có thể giảm phụ thuộc vào xuất khẩu nguyên liệu, nâng cao giá trị xuất khẩu và khẳng định vị thế vững chắc hơn trong chuỗi giá trị cà phê toàn cầu.

TTCP