Financial Times dẫn nhận định của các chuyên gia cho biết xung đột tại Trung Đông đang tiềm ẩn nguy cơ gây ra một cú sốc lương thực toàn cầu tồi tệ hơn so với căng thẳng Nga - Ukraine diễn ra vào năm 2022. Bởi, tình trạng thiếu hụt phân bón đe dọa sản xuất lương thực trên nhiều châu lục.

Các cuộc tấn công của Iran đã làm gián đoạn sản xuất urê, trong khi tình trạng thiếu gas đã buộc các nhà sản xuất phân bón ở Nam Á phải cắt giảm sản lượng. Điều này có nghĩa khoảng một nửa trong số 2,1 triệu tấn urê mà lẽ ra sẽ được chuẩn bị cho xuất khẩu  trong hai tuần qua, bị gián đoạn.

Đồng thời, hơn 1,1 triệu tấn phân bón và nguyên liệu phân bón, bao gồm 570.000 tấn urê, hiện đang bị mắc kẹt tại Vịnh, đang được xếp hàng hoặc đã ở trên tàu, theo dữ liệu từ Kpler.

Xuất khẩu phân bón qua eo biển Hormuz giảm mạnh (Nguồn: Kpler, Financial Times).

Giá các loại phân bón nitơ cũng đã tăng cao kể từ khi cuộc chiến bắt đầu vào tháng trước.

Tình trạng thiếu hụt đã bắt đầu vào mùa vụ gieo trồng của bán cầu Bắc. Điều này khiến lãnh đạo của nhiều doanh nghiệp cảnh báo về sản lượng của nhiều sản phẩm lương thực chính của mùa vụ tới có thể sẽ giảm.

Ông Veronica Nigh, nhà kinh tế cấp cao tại Viện Phân bón Mỹ cho biết nếu sự gián đoạn kéo dài, “hậu quả sẽ tồi tệ hơn nhiều so với năm 2022. Càng kéo dài xung đột, tình hình sẽ càng trở nên nghiêm trọng.”

Trung Đông nằm ở trung tâm của chuỗi cung ứng phân bón và năng lượng toàn cầu. Khoảng 1/3 lượng urê xuất khẩu toàn cầu đi qua Eo biển Hormuz, theo hãng phân tích thị trường toàn cầu CRU. Khoảng 45% xuất khẩu lưu huỳnh  toàn cầu — một nguyên liệu chính cho phân bón phosphate - cũng được vận chuyển qua tuyến đường thủy quan trọng này, hiện đang gặp khó khăn.

Công ty phân bón QAFCO của Qatar đã đóng cửa nhà máy urê công suất 5,6 triệu tấn/năm vào tuần trước sau khi hoạt động khí tự nhiên hóa lỏng tại các cơ sở gần đó thuộc sở hữu của QatarEnergy bị ngừng lại do chiến tranh.

Ấn Độ đã yêu cầu các nhà máy phân bón giảm mức tiêu thụ gas xuống khoảng 70% so với mức bình thường do tình trạng thiếu hụt. Các nhà máy ở Pakistan và Bangladesh đã phải ngừng sản xuất. Tại Pakistan, một trong những nhà sản xuất phân bón lớn nhất của nước này, Agritech Limited, đã ngừng sản xuất urê.

Giá của các chất dinh dưỡng cho cây trồng đã tăng mạnh, với chi phí urê tăng hơn 40% kể từ khi cuộc xung đột bắt đầu, theo CRU.

Nếu như cuộc khủng hoảng năm 2022 ban đầu tập trung vào ngũ cốc Ukraine được vận chuyển qua Biển Đen và sau đó bị ảnh hưởng bởi giá năng lượng và phân bón thì sự gián đoạn hiện tại đang tác động đến nhiều phần của hệ thống lương thực cùng một lúc.

Thế giới đang đối mặt với “một tình huống tồi tệ hơn nhiều so với năm 2022,” ông Chris Lawson của CRU nhận định.

Thị trường urê toàn cầu có tổng cộng khoảng 196 triệu tấn mỗi năm, trong đó chỉ có 57 triệu tấn được giao dịch trên thị trường quốc tế. Điều này có nghĩa rằng sự gián đoạn trong dòng xuất khẩu ở một khu vực có thể nhanh chóng lan tỏa sang các thị trường phân bón khác, ông Lawson cảnh báo.

Ông cho biết tình hình có thể sớm leo thang, vì các nhà sản xuất chỉ có thể hoạt động khi còn đủ khả năng lưu trữ cho các lô hàng chưa bán. Những sự gián đoạn kéo dài có thể buộc nhiều nhà máy phải đóng cửa, có thể là vĩnh viễn. Việc khởi động lại các cơ sở amoniac và urê có thể mất nhiều tuần vì chúng yêu cầu kiểm soát nhiệt độ và áp suất một cách cẩn thận.

“Ngay cả một đợt tăng giá tạm thời của phân bón cũng có thể để lại những vết thương lâu dài cho sản xuất lương thực toàn cầu,” ông Alvaro Lario, chủ tịch của Quỹ Phát triển Nông nghiệp Quốc tế của Liên Hợp Quốc cho biết.

Nam Á đặc biệt dễ bị tổn thương, ông Lawson cảnh báo, khi các quốc gia như Ấn Độ, Bangladesh và Pakistan nhập khẩu  lượng lớn khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) từ Vùng Vịnh để sản xuất phân bón.

Pakistan gần như hoàn toàn phụ thuộc vào nhập khẩu LNG từ Qatar và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, trong khi Qatar chiếm hơn 40% lượng LNG nhập khẩu của Ấn Độ và khoảng 70% của Bangladesh.

Ngành công nghiệp phân bón của Ấn Độ cũng rất nhạy cảm với thị trường khí đốt: tất cả 32 nhà máy amoniac của nước này đều chạy bằng khí tự nhiên.

Các nhà kinh tế cho biết người tiêu dùng có thể phải đối mặt với giá thực phẩm cao hơn trước khi tình trạng thiếu hụt phân bón ảnh hưởng đến mùa vụ. Ông Raj Patel, một học giả về hệ thống thực phẩm tại Trường Chính trị Công Lý Lyndon B. Johnson nhận định giá nhiên liệu và điện cao hơn đã đẩy chi phí vận chuyển, chế biến và nấu nướng thực phẩm tăng lên.

Ông Alzbeta Klein, giám đốc điều hành của Hiệp hội Phân bón Quốc tế, cho biết: “Một số khu vực có thể chịu tác động nặng nề hơn, đặc biệt là những nơi có số lượng lớn nông dân quy mô nhỏ và nông dân tự cung tự cấp - đáng chú ý là tại một số khu vực ở châu Phi và Nam Á. Đồng thời, các quốc gia phụ thuộc nhiều vào phân bón nhập khẩu cũng sẽ dễ chịu áp lực lớn hơn về khả năng chi trả và nguồn cung. Những quốc gia này không chỉ giới hạn trong các khu vực nói trên.”

VNB