Hãng thông tấn Tân Hoa Xã (Xinhua) mới đây cho hay Trung Quốc vừa chính thức ban hành khung chính sách toàn diện đầu tiên dành cho những lao động trong ngành kinh tế chia sẻ (Gig worker), thay vì chỉ là những quy định tạm thời mang tính đối phó như trước đây.

Động thái này được xem là tín hiệu mạnh mẽ nhất cho thấy Bắc Kinh đang quyết tâm đưa nền kinh tế nền tảng vào khuôn khổ, ưu tiên quyền lợi người lao động thay vì chỉ chạy theo con số tăng trưởng của các "gã khổng lồ" công nghệ.

Sự bùng nổ của các ứng dụng giao đồ ăn, gọi xe và livestream đã tạo ra một đội ngũ lao động khổng lồ tại Trung Quốc, thường được gọi là "những người chạy đua với thuật toán". Tuy nhiên, đi kèm với sự tiện lợi là những góc khuất về thu nhập bấp bênh và áp lực cường độ làm việc khủng khiếp.

Ngày 26/10/2025, Văn phòng Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc và Quốc vụ viện đã công bố "Ý kiến về tăng cường quản lý và dịch vụ cho nhóm việc làm mới", đặt ra mục tiêu chuẩn hóa hoàn toàn các hành vi lao động vào năm 2027.

Từ "Thuật toán bóc lột" đến sự minh bạch bắt buộc

Điểm cốt lõi và có sức nặng nhất trong hướng dẫn mới này chính là việc siết chặt quản lý thuật toán. Trong nhiều năm, các nền tảng như Meituan hay Ele.me (thuộc Alibaba) bị chỉ trích vì sử dụng thuật toán để ép thời gian giao hàng đến mức cực đoan, đẩy shipper vào những tình huống giao thông nguy hiểm.

Theo quy định mới, các nền tảng internet buộc phải tăng tính minh bạch của thuật toán. Họ phải tham khảo ý kiến của các công đoàn và đại diện người lao động khi xác lập quy tắc phân bổ đơn hàng, quy tắc định giá và ước tính thời gian.

Đặc biệt, việc nộp thuật toán để các cơ quan quản lý thẩm định không còn là lựa chọn mà là nghĩa vụ. Đây là đòn giáng mạnh vào quyền năng "hộp đen" vốn là lợi thế cạnh tranh bấy lâu nay của các Big Tech.

Nếu trước đây, các tài xế công nghệ hay shipper thường rơi vào "vùng xám" của Luật Lao động (không phải nhân viên chính thức nhưng cũng không hoàn toàn độc lập), thì khung chính sách mới đã đưa ra những yêu cầu cụ thể.

Thứ nhất là “Hợp đồng và Tiền lương”, các doanh nghiệp như JD.com, Alibaba hay Meituan buộc phải đẩy mạnh việc sử dụng các mẫu hợp đồng lao động và thỏa thuận bằng văn bản được chuẩn hóa cho phù hợp với đặc thù ngành.

Quy định nhấn mạnh việc xác định rõ quyền và nghĩa vụ dựa trên thực tế sử dụng lao động, thay vì để doanh nghiệp tự ý áp đặt các điều khoản có lợi cho nền tảng. Bắc Kinh yêu cầu các nền tảng phải xác định thù lao dựa trên nhiệm vụ công việc và cường độ lao động một cách hợp lý.

Thứ hai là “Kiểm soát chiết khấu”, các cơ quan chức năng sẽ giám sát chặt chẽ để kịp thời thanh toán đầy đủ lương thưởng, điều tra và xử lý các hành vi thu phí hoa hồng không hợp lý hoặc phân phối lưu lượng truy cập (traffic) thiếu công bằng, ngăn chặn việc lạm dụng vị thế thống lĩnh thị trường để ép giá lao động.

Thứ ba là “An sinh xã hội và Bảo hiểm”, chính sách yêu cầu hoàn thiện hệ thống bảo hiểm xã hội phù hợp với nhóm lao động tự do, cho phép chuyển tiếp quan hệ bảo hiểm thông suốt.

Đồng thời quy định mở rộng thí điểm bảo vệ thương tật nghề nghiệp và từng bước đưa nhóm lao động này vào hệ thống quỹ dự phòng nhà ở (Housing Provident Fund), một phúc lợi vốn thường chỉ dành cho nhân viên chính thức tại các doanh nghiệp.

Thứ tư là “Bảo vệ trong điều kiện khắc nghiệt”, quy định yêu cầu các nền tảng phải thiết lập cơ chế bảo vệ lao động đặc biệt khi xảy ra thời tiết cực đoan (bão, tuyết rơi dày, nắng nóng đỉnh điểm).

Các nền tảng phải có kênh tiếp nhận khiếu nại nội bộ hoạt động hiệu quả, xử lý công bằng các khiếu nại của người lao động thay vì chỉ dựa vào hệ thống đánh giá tự động của ứng dụng.

Theo Tân Hoa xã, Trung Quốc đặt lộ trình đến năm 2027 sẽ hoàn thiện cơ chế phối hợp quản lý và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người lao động ngành kinh tế chia sẻ. Sau đó 3-5 năm, hệ thống này sẽ đi vào vận hành ổn định với sự công nhận nghề nghiệp ở mức cao hơn.

Đối với các nhà đầu tư, động thái này có thể gây áp lực lên biên lợi nhuận của các doanh nghiệp nền tảng trong ngắn hạn khi chi phí tuân thủ và chi phí nhân sự tăng lên.

Tuy nhiên, ở góc độ vĩ mô, đây là bước đi cần thiết để ngăn chặn tình trạng cạnh tranh "nội cuốn" (involution), vốn là sự cạnh tranh khốc liệt nhưng không tạo ra giá trị thặng dư mà chỉ bào mòn nguồn lực xã hội.

Việc khuyến khích sử dụng AI và IoT để tối ưu hóa hệ thống thuật toán cũng cho thấy Chính phủ Trung Quốc không muốn kìm hãm công nghệ, mà muốn công nghệ phải phục vụ con người một cách nhân văn hơn.

Rõ ràng, việc chuẩn hóa này không chỉ giúp bảo vệ hàng triệu shipper, mà còn tạo ra một môi trường kinh doanh lành mạnh, nơi các doanh nghiệp cạnh tranh bằng công nghệ và chất lượng dịch vụ thay vì cạnh tranh bằng cách cắt giảm quyền lợi của người lao động.

Cafebiz.vn